योगेन चित्तस्य पदेन वाचां, मलं शरीरस्य च वैद्यकेन।
योऽपाकरोत् तं प्रवरं मुनीनां, पतंजलिं प्रांजलिरानतोऽस्मि॥
अथ पतञ्जल योग सूत्राणि
atha pAta~njala yOga sUtrANi
Thus are the Yoga Sutras Of Patanjali
॥ प्रथमोऽध्यायः ॥
|| prathamo.adhyAyaH ||
First Chapter
॥ समाधि-पादः ॥
|| samAdhi-pAdaH ||
Equanimous Mind
Chapter 1 : Samadhi Pada समाधि पाद (51)
समाधि पाद: पतंजलि योग सूत्र के चार पादों में पहला पाद है समाधिपाद। इस प्रथम पाद में मुख्य रूप से समाधि तथा उसके विभिन्न भेदों का वर्णन किया गया है।
अथ योगानुशासनम् || 1.1 ||
पदच्छेद: अथ , योग , अनुशासनम् ॥
atha yogAnuShAsanam || 1.1||
योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः || 1.2 ||
पदच्छेद: योग: , चित्त , वृत्ति , निरोधः ॥
yogashchittavRRittinirodhaH || 1.2||
तदा द्रष्टु: स्वरुपेSवस्थानम् || 1.3 ||
पदच्छेद: तदा , द्रष्टुः , स्वरूपे , अवस्थानम् ॥
tadA drashTuH svarUpe.avasthAnam || 1.3||
वृत्तिसारूप्यम् इतरत्र || 1.4 ||
पदच्छेद: वृत्ति , सारूप्यम् , इतरत्र ॥
vRRittisArUpyAmitaratra || 1.4||
वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाSक्लिष्टा: || 1.5 ||
पदच्छेद: वृत्तयः , पञ्चतय्यः , क्लिष्टाः , अक्लिष्टा: ॥
vRRittayaH pa~nchatayyaH kliShTA.akliShTAH || 1.5||
प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः || 1.6 ||
पदच्छेद: प्रमाण , विपर्यय , विकल्प , निद्रा , स्मृतयः॥
pramANaviparyayavikalpanidrAsmRRitayaH || 1.6||
प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि || 1.7 ||
पदच्छेद: प्रत्यक्ष , अनुमान , आगमाः , प्रमाणानि ॥
pratyakShAnumAnAgamAH pramANAni || 1.7||
विपर्ययो मिथ्याज्ञानम् अतद्रूपप्रतिष्ठम् || 1.8 ||
पदच्छेद: विपर्यय: , मिथ्या , ज्ञानम् , अतद्रूप , प्रतिष्ठम् ॥
viparyayo mithyAj~nAnamatadrUpapratiShTham || 1.8||
शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः || 1.9 ||
पदच्छेद: शब्द , ज्ञान , अनुपाती , वस्तु , शून्य: , विकल्पः ॥
shabdaj~nAnAnupAtI vastushUnyo vikalpaH || 1.9||
अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा || 1.10 ||
पदच्छेद: अभाव , प्रत्यय , आलम्बना , वृत्ति: , निद्रा ॥
abhAvapratyayAlambanA vRRittirnidrA || 1.10||
अनुभूतविषयासंप्रमोष: स्मृतिः || 1.11 ||
पदच्छेद: अनुभूत , विषय , असम्प्रमोष: , स्मृतिः ॥
anubhUtaviShayAsaMpramoShaH smRRitiH || 1.11||
अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः || 1.12 ||
पदच्छेद: अभ्यास , वैराग्याभ्याम् , तत् , निरोधः॥
abhyAsavairAgyAbhyAM tannirodhaH || 1.12||
तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यास: || 1.13 ||
पदच्छेद: तत्र , स्थितौ , यत्न: , अभ्यास:॥
tatra sthitau yatno.abhyAsaH || 1.13||
स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः || 1.14 ||
पदच्छेद: सः , तु , दीर्घ , काल , नैरन्तर्य , सत्कार , आसेवित: , दृढ , भूमिः॥
sa tu dIrghakAlanairantaryasatkArAsevito dRRiDhabhUmiH || 1.14||
दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् || 1.15 ||
पदच्छेद: दृष्ट , आनुश्रविक , विषय , वितृष्णस्य , वशीकार , संज्ञा , वैराग्यम्॥
dRRiShTAnushravikaviShayavitRRiShNasya vashIkArasaMj~nA vairAgyam || 1.15||
तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् || 1.16 ||
पदच्छेद: तत् , परम् , पुरुष , ख्याते: , गुण , वैतृष्ण्यम् ॥
tatparaM puruShakhyAterguNavaitRRiShNyam || 1.16||
वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात् संप्रज्ञातः || 1.17 ||
पदच्छेद: वितर्क , विचार , आनन्द , अस्मिता , रूप , अनुगमात् , संप्रज्ञातः ॥
vitarkavichArAnandAsmitArUpAnugamAt saMpraj~nAtaH || 1.17||
विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्व: संस्कारशेषोSन्यः || 1.18 ||
पदच्छेद: विराम , प्रत्यय , अभ्यास , पूर्व: , संस्कार , शेष: , अन्यः ॥
virAmapratyayAbhyAsapUrvaH saMskArasheSho.anyaH || 1.18||
भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् || 1.19 ||
पदच्छेद: भव , प्रत्यय: , विदेह , प्रकृतिलयानाम् ॥
bhAvapratyayo videhaprakRRitilayAnAm || 1.19||
श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम् || 1.20 ||
पदच्छेद: श्रद्धा , वीर्य , स्मृति , समाधि , प्रज्ञापूर्वक: , इतरेषाम् ॥
shraddhAvIryasmRRitisamAdhipraj~nApUrvaka itareShAm || 1.20||
तीव्रसंवेगानाम् आसन्न: || 1.21 ||
पदच्छेद: तीव्र , संवेगानाम् , आसन्न: ॥
tIvrasaMvegAnAmAsannaH || 1.21||
मृदुमध्याधिमात्रत्वात् ततोSपि विशेषः || 1.22 ||
पदच्छेद: मृदु , मध्य , अधिमात्रत्वात् , तत: , अपि ,. विशेषः ॥
mRRidumadhyAdhimAtrAtvAt tato.api visheShaH || 1.22||
ईश्वरप्रणिधानाद्वा || 1.23 ||
पदच्छेद: ईश्वर-प्रणिधानात्, वा॥
IshvarapraNidhAnAdvA || 1.23||
क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्ट: पुरुषविशेष ईश्वरः || 1.24 ||
पदच्छेद: क्लेश , कर्म , विपाक , आशयै: , अपरामृष्ट: , पुरुष-विशेष: , ईश्वरः ॥
kleShakarmavipAkAshayairaparAmRRiShTaH puruShavisheSha IshvaraH || 1.24||
तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम् || 1.25 ||
पदच्छेद: तत्र , निरतिशयम् , सर्वज्ञ , बीजम् ॥
tatra niratiSayaM sarvaj~nabIjam || 1.25||
स पूर्वेषाम् अपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् || 1.26 ||
पदच्छेद: पूर्वेषाम् , अपि , गुरुः , कालेन , अनवच्छेदात्॥
sa pUrveShAmapi guruH kAlenAnavacChedAt || 1.26||
तस्य वाचकः प्रणवः || 1.27 ||
पदच्छेद: तस्य , वाचकः , प्रणवः॥
tasya vAchakaH praNavaH || 1.27||
तज्जपस्तदर्थभावनम् || 1.28 ||
पदच्छेद: तत् , जप: , तत् , अर्थ , भावनम्॥
tajjapastadarthabhAvanam || 1.28||
ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च || 1.29 ||
पदच्छेद: ततः , प्रत्यक्-चेतना , अधिगम: , अपि , अन्तराय , अभाव: , च ॥
tataH pratyakchetanAdhigamo.apyantarAyAbhAvashcha || 1.29||
व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरति भ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तरायाः || 1.30 ||
पदच्छेद: व्याधि , स्त्यान , संशय , प्रमाद , आलस्य , अविरति , भ्रान्ति-दर्शन , अलब्ध-भूमिकत्व , अनवस्थितत्वानि , चित्त , विक्षेपा: , ते , अन्तरायाः ॥
vyAdhistyAnasaMshayapramAdAlasyAviratibhrAntidarshanAlabdhabhUmikatvAnavasthitatvAni chittavikShepAste.antarAyAH || 1.30||
दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः || 1.31 ||
पदच्छेद: दुःख: , दौर्मनस्य , अङ्गमेजयत्व , श्वास , प्रश्वासा: , विक्षेप , सहभुवः॥
duHkhadaurmanasyAGgamejayatvashvAsaprashvAsA vikShepasahabhuvaH || 1.31||
तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः || 1.32 ||
पदच्छेद: तत् , प्रतिषेधार्थम् , एकतत्त्व , अभ्यासः॥
tatpratiShedhArthamekatattvAbhyAsaH || 1.32||
मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् || 1.33 ||
पदच्छेद:मैत्री , करुणा , मुदिता , उपेक्षणाम् , सुख , दुःख , पुण्य , अपुण्य , विषयाणाम् , भावनात: , चित्त-प्रसादनम् ॥
maitrIkaruNAmuditopekShANAM sukhaduHkhapuNyApuNyaviShayANAM bhAvanAtashchittaprasAdanam || 1.33||
प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य || 1.34 ||
पदच्छेद: प्रच्छर्दन , विधारणाभ्याम् , वा , प्राणस्य ॥
pracChardanavidhAraNAbhyAM vA prANasya || 1.34||
विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धिनी || 1.35 ||
पदच्छेद: विषयवती , वा , प्रवृत्ति: , उत्पन्ना , मनसः , स्थिति , निबन्धिनी ॥
viShayavatI vA pravRRittirutpannA manasaH sthitinibandhinI || 1.35||
विशोका वा ज्योतिष्मती || 1.36 ||
पदच्छेद: विशोका , वा , ज्योतिष्मती ॥
vishokA vA jyotiShmatI || 1.36||
वीतरागविषयं वा चित्तम् || 1.37 ||
पदच्छेद: वीत , राग , विषयम् , वा , चित्तम् ॥
vItarAgaviShayaM vA chittam || 1.37||
स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा || 1.38 ||
पदच्छेद: स्वप्न , निद्रा , ज्ञान , आलम्बनम् , वा॥
svapnanidrAj~nAnAlambanaM vA || 1.38||
यथाभिमतध्यानाद्वा || 1.39 ||
पदच्छेद: यथा , अभिमत , ध्यानात् , वा ॥
yathAbhimatadhyAnAdvA || 1.39||
परमाणु परममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः || 1.40 ||
पदच्छेद: परमाणु , परम-महत्त्व-अन्त: , अस्य , वशीकारः ॥
paramANu paramamahattvAnto.asya vashIkAraH || 1.40||
क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदञ्जनतासमापत्तिः || 1.41 ||
पदच्छेद: क्षीण , वृत्ते: , अभिजातस्य , इव , मणे: , ग्रहीतृ , ग्रहण , ग्राह्येषु , तत्स्थ , तदञ्जनता , समापत्तिः ॥
kShINavRRitterabhijAtasya maNergrahItRRigrahaNagrAhyeShu tatsthatada~njanatA samApattiH || 1.41||
तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः ॥ 1.42 ॥
पदच्छेद: तत्र , शब्द , अर्थ , ज्ञान , विकल्पैः , संकीर्णा , सवितर्का , समापत्तिः॥
tatra shabdArthaj~nAnavikalpaiH saMkIrNA savitarkA samApattiH || 1.42||
स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का ॥ 1.43 ॥
पदच्छेद: स्मृति , परिशुद्धौ , स्वरूप , शून्या , इव , अर्थ , मात्र , निर्भासा , निर्वितर्का ॥
smRRitiparishuddhau svarUpashUnyevArthamAtranirbhAsA nirvitarkA || 1.43||
एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता ॥ 1.44 ॥
पदच्छेद: एतया , एव , सविचारा , निर्विचारा , च , सूक्ष्मविषया , व्याख्याता ॥
etayaiva savichArA nirvichArA cha sUkShmaviShayA vyAkhyAtA || 1.44||
सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥ 1.45 ॥
पदच्छेद: सूक्ष्म , विषयत्वम् , च , अलिङ्ग , पर्यवसानम् ॥
sUkShmaviShayatvaM chAli~NgaparyavasAnam || 1.45||
ता एव सबीजः समाधिः ॥ 1.46 ॥
पदच्छेद: ता , एव , सबीजः , समाधिः॥
tA eva sabIjaH samAdhiH || 1.46||
निर्विचारवैशारद्येऽध्यात्मप्रसादः ॥ 1.47 ॥
पदच्छेद: निर्विचार , वैशारद्ये , अध्यात्म , प्रसादः ॥
nirvichAravaishAradye.adhyAtmaprasAdaH || 1.47||
ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा ॥ 1.48 ॥
पदच्छेद: ऋतम्भरा , तत्र , प्रज्ञा ॥
RRitambharA tatra praj~nA || 1.48||
श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात् ॥ 1.49 ॥
पदच्छेद: श्रुत , अनुमान , प्रज्ञाभ्याम् , अन्य , विषया , विशेष: , अर्थत्वात् ॥
shrutAnumAnapraj~nAbhyAmanyaviShayA visheShArthatvAt || 1.49||
तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी ॥ 1.50 ॥
पदच्छेद: तत्-जः , संस्कार: , अन्य , संस्कार , प्रतिबन्धी॥
tajjah saMskAro.anyasaMskArapratibandhI || 1.50||
तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्बीजः समाधिः ॥ 1.51 ॥
पदच्छेद: तस्य , अपि , निरोधे , सर्व , निरोधात् , निर्बीजः , समाधिः ॥
tasyApi nirodhe sarvanirodhAnnirbIjaH samAdhiH || 1.51||
॥ इति पतञ्जलि-विरचिते योग-सूत्रे प्रथमः समाधि-पादः ॥
|| iti pata~njali-virachite yoga-sUtre prathamaH samAdhi-pAdaH ||
Thus is The First Chapter, named Samadhi Pada
of the Yoga Sutras,
Written By Sage Patanjali.
